YADDA AKE GADO

Qwayoyin halittu na gado sune ke da alhakin yada kamanni da siffofi da cutukan gado a tsakanin iyali ko ma cikin jinsi. Su waxannan qwayoyin halittu masu daukar gado, su ake kira chromosomes .

Da farko dai ya kamata mu san cewa kowane ruwan xa namiji da qwan mace na dauke da qwayoyin halittun gado guda ashirin da uku, waxanda idan sun haxe sun zama xan tayi za su zama dan na dauke da arba’in da shida kenan. A jikin wadannan halittu arba’in da shida ne ake samun masu dauke da siffofin da yaro yakan gada daga mahaifi ko mahaifiya. Siffofin sun haxa da namiji ko mace, tsayi ko gajarta, qiba ko siranta, fari ko baqi, haske ko duhu, qaton kai ko qaramin kai, qarfi ko rauni, qin ji ko salahanci, da ajin jini, da yanayin jerin haqora da dai sauransu. Ban da siffofi kuma, har da masu dauke da gadon cutuka. Akwai cutuka da dama masu bin zuri’a waxanda muke kira cutukan gado, waxanda idan akwai mai su a zuri’arka kaima zaka iya samu. Suna nan sun fi dari, amma bari mu lisssafo muhimmai daga cikinsu:

  1. Ciwon Suga
  2. Hawan Jini/Ciwon Zuciya
  3. Tavin hankali
  4. Amosanin Jini
  5. Sanyin Qashi
  6. Ciwon Daji na Mama
  7. Ciwon Daji na Mahaifa
  8. Yankakken leve

 

Ya kamata kuma mu san cewa qwayoyi masu xauke da wasu siffofi a mafi yawan lokuta (wato a kashi 75 cikin dari) sun fi na wasu siffofin qarfi. Misali, qwayoyi masu ba da jinsin mace, da masu ba da tsayi ko farar fats sun fi masu ba da namiji da masu ba da gajarta da duhu qarfi. To yayin da namiji mai tsayi ya auri mace mai gajarta ko mace mai tsayi ta auri namiji mai gajarta, qwayoyin tsayi sukan danne na gajarta, ta yadda za a samu yaro mai tsayi ko madaidaici. Amma da wuya a samu gajere. Kusan haka zancen yake idan duka masu tsayi ne, ta yadda a iyaye masu tsayi da wuya a samu da gajere (sai dai idan a kakanni akwai). To da ace kuma duk ma’auratan gajeru ne fa? To ‘ya’yansu kusan duka gajarta za su yi (sai dai fa idan a kakanni akwai dogo). Wannan ce ma ta sa a auren farin mutum (farar fata) da baqar fata, kan haifar da samun farin fata ba baqi ba saboda a tsarin gado farar fata ta fi baqa qarfi.

Akwai siffofi na zahiri akwai kuma na badini. Wato sauran halaye ko siffofi da muke dauke da su wadanda ba su fito fili ba suna cikin waxannan halittu a voye har sai an hayayyafa ake ganewa. Misali, gajerun mutane waxanda xayansu ke dauke da qwayar halitta mai siffar tsayi za su iya samun da ko ‘ya mai tsayi. Wannan shi kuma shine gado na wurin kakanni kenan.

Ya kamata kuma mu san cewa wurin zama da yanayin qarfin aljihu da wasu al’adu suna iya yin tasiri akan qwayoyin halittu na zahiri ta yadda sukan rikide idan aka ba su wani lokaci. Wato idan mazaunar ‘ya’ya da iyaye daban-dabam ce, (kamar a ce ‘ya’ya na birni iyaye na qauye) to za a iya ganin bambancin kamanni da juna. Wani babban misali mai nuni da hakan kuma shine idan aka haifi ‘yan tagwaye masu kama daya, aka raba mazauninsu (misali aka kai daya qasar larabawa ko ta turawa, aka bar daya a nan gida), bayan kamar shekaru ashirin idan an gan su a tare sai an yi da gaske kafin a iya cewa ‘yan gida daya ne ma ballantana a gane ‘yan biyu ne. Idan da a ce kuma duka biyun za su rayu a wuri guda, dole bayan shekara ashirin a ga ba su da wani bambanci na kuzo-mu-gani.

Irin wannan ilmi yana da muhimmanci qwarai da gaske musamman a wajen alqalanci, kamar wajen rabon gado ko raba rigimar ‘ya’ya. A qasashen da suka ci gaba, a rikici irin na gado bayan rasuwar wani hamshaqin mai arziki, mutane da dama suka zo a matsayin magada. Anan ana kiran masana kimiyyar gado su fayyace ko shin wane dan wane ne, ko kuma a’a. Hanyar farko da ake bi a gano shine na kalar jini ko ajin jini. Da yake jini an kasafta shi kashi huxu, idan an riga an san ajin jinin uban da na uwar, ajin jinin yaron dole ta dauko na daya daga cikin iyayen. Idan yayi dabam to ba dan su bane. Haka ma ko da ta yi daidai, akwai mataki na gaba da ake iya dauka domin tabbatarwa.

Waxannan qananan qwayoyin halittu masu dauke da gado har ila yau sukan bambanta daga jinsi zuwa jinsi, sukan kuma yi kamanceceniya a tsakanin jinsi daya. Misali, Jinsin Hausawa na da nashi kamanni, na Fulani ma haka. Ta irin wannan ilmi ne kuma yawanci fitattun baqaqen qasar Amurka suka gano jinsunsu na asali da kuma inda suka fito a wannan Nahiya ta Afirka. An gwada qwayoyin halittun gadon ‘yan wasan qwallon tanis dinnan na Amurka wato Serena da Venus Williams da na iyayensu an gano sun fi kama da na Yarbawa. Wasu kuma sun gwada an ce sun fi kama da na mutanen qasar Afirka ta kudu, wasu da dama kuma an gwada an ga sun fi kama da na mutanen qasar Sinigal da dai sauransu.

Image

Advertisements

One thought on “YADDA AKE GADO

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s