KWARI MASU MANA ILLA GA LAFIYA

KwariWasu kwari na gida da na daji na daga cikin manya-manyan halittu masu yada mana cutuka. Suna yin haka ne ta hanyoyi daban-daban yayin da suka yi cizo ko kuma suka hau abinda mukan ci ko mukan sha. A masu cizon wasu sukan sa mana kwayoyin cuta a lokacin da suka yi cizon, wasu su sa dafi (kamar kudan zuma), wasu kuma ba sa saka wata kwayar cuta illa dai su yi ta zukar jini har ma su iya sa ciwon karancin jini idan ba farga da wuri ba. Ya kamata mu san wadanne kwari ne wadannan domin mu gujesu.

Bari mu fara duba masu yada cutuka yayin cizo, kafin mu zo kan masu yada cutuka ba tare da cizo ba, sai kuma mu karkare da masu cizo don kawai shan jini.

Sauro: Wato lange-lange mai ramar keta, shi ne babban mugun a cikin kwarin gida masu saka mana cututtuka. Kusan kowa ya san sauro shi yake kawo mana ciwon zazzabin maleriya, wanda ke kashe miliyoyin mutane duk shekara, yawancinsu yara kanana. Abinda wadansu basu sani ba dai game da sauro shi ne cewa banda ciwon zazzabin maleriya, zai iya sa ciwon zazzabin shawara na yellow fever da ciwon zazzabin zika, da ciwon zazzabin Dengue da ciwon tundirmi na filariasis da ma wasu da dama. Don haka a kiyayi sauro.

Kudan Tsando: Wanda ake kira tsetsefly shi ma yana sa wa mutane da dabbobi musamman shanu a irin kasashenmu na Afirka, shi ya sa aka fi samun ciwon tsakanin makiyaya. Yana sa ciwon kwakwalwa na sammore da fulatanci wato sleeping sickness da Inglishi, mutum ya ji ba ya tabuka komai sai yawan barci.

Kwaron Filfilwa: Wanda ake cewa blackfly ko bakin kwaro shi an fi samunsa a garuruwan kudu a kusa da koguna masu gudu. Shi kuma shi ne ke sa ciwon dundumi (makanta) da tundurmi na onchocerciasis (kumburin kafa). Don haka duk wanda ya je kurmi cikin qungurmin dazukansu sai ya kiyaye cizon kwari don kada su sa masa irin wadannan cutuka.

Kaska: Kaska ba dabbobi kadai suke wa barna ba. Kwari ne da kan sha jinin mutane tare da sa musu kwayoyin cuta daban-daban tun daga na bacteria har na virus irinsu zazzabin typhoid da na ciwon Lyme disease wanda ke sa wasu irin kuraje.

Quma: Kwari ne masu kama da kwarkwata, kuma su ma suna shan jini sosai. Su ake kira flea da Inglishi. Kwari ne da ke yada cutuka na bacteria masu sa annoba. Su aka alakanta da wata babbar annoba a tarihi (wadda aka kira bubonic plague) da ta yi sanadiyar salwantar rayukan miliyoyin mutane a tarihi a yankin Nahiyar Turai shekaru dubu da suka wuce saboda suna bin beraye suna kwaso cutukansu suna bazawa jama’a.

 

Sai kuma masu yada cutuka idan suka tava kayan abincinmu. Wadannan sune:

Quda: Shi ne na biyu mai yada cutuka da dama bayan sauro a irin kasashenmu masu zafi. Shi ne ummul-haba’isin cutuka irinsu zazzabin typhoid da ciwon amai da gudawa na kwalara da na atini.

Kyankyaso: Da dama ba a san cewa duka cutukan da kuda kan iya yadawa kyankyasai ma za su iya yadawa. Don haka a yi hankali sosai da kyankyasai.

 

Bari kuma a duba kwari masu shan jini. Wadannan sun hada da:

Kwarkwata: Ba kamar kudin cizo da kwaron kazwa ba, kwarin kwarkwata za su iya kama kowa, mai tsabta da maras tsabta. Su ne qwarin da suka fi sa kaikayin kai ga yara ‘yan mata, musamman ‘yan makaranta, fiye ma da amosanin ka, a wasu lokutan ma har da manya mata. Maza da yake a yanzu zamani ya zo muna yawan aske kawunansu, an bar tara suma Afro, abin yayi sauqi sosai a tsakaninmu. Kwarin sukan shiga kan yarinya ne daga wata zuwa maras ita, kamar a wurin wasa, kamar misali a zaman aji na makaranta ko ta musayar kallabi. Kwarin idan suka shiga kai jini suke zuka. Kusan a kididdiga, a duk yara mata goma sai an samu a kalla daya mai kwarkawata, wato a aji mai ‘yan mata hamsin akan samu a kalla biyar masu matsalar, kuma ba wuya su sa wa na kusa da su.

Kudin Cizo: Su ne wadanda aka fi gani a kayan shimfida. Ana iya samunsu a kasashe da dama a duniya, tun daga kasashen nahiyar Amurka da nahiyoyin Turai da Asiya. Yawanci mutane ke yadasu daga wannan wuri zuwa wancan a cikin jakunkuna da kayansu. Don haka ba abin mamaki bane a samesu a gadon manya-manyan otal-otal, da na fitatttun wuraren shakatawa, kuma a iya kwasarsu a kai gida ba a sani ba. Abinda ya sa ake iya daukarsu da yadasu shine cewa sun iya buya, domin da wuya a gan su da rana, don sukan iya shigewa cikin yadin katifa ko kalmasar zanin gado, ta yadda sai duhu yayi kafin su lallaba su fito, su fara cizo suna shan jini. Wannan cizo zai iya sa wurin ya fara kaikayi ya canza kala, sai dai bai kai cizon kuma saka kaikayi ba. A kasashen Kudancin Amurka irinsu Mexico, kudin cizo za su iya yada kwayoyin cuta masu sa ciwon sammore da muka yi magana da fari

Kwarin Kazwa: Kwari ne masu kama da kwarkwata ko kudin cizo, sai dai saboda kankantarsu, su ba a iya ganinsu da kwayar ido. Matsalar itace idan kwarin da ke kawo kazwa suka shiga gidan mutum, sai an yi da gaske kafin su fita, don haka za a ga ba mutum daya kawai sukan kama ba, kusan duk mutan gidan. Sun fi nunawa a yara saboda rashin karfin garkuwar jiki. Manya masu kwarin garkuwar jiki ba su cika nuna kuraje da kaikayi ba idan kwarin suka shiga karkashin fatarsu. Don haka su ma manya za su iya zama sila wajen yadawa yaransu wadannan kwari. Wato a wasu lokuta ba yara ne ke kwaso ciwon ba, manya ne ke yadawa yara. Kwarin kazwa kan iya kama kowane jinsi, fari ko baki, mai kudi da maras shi duka, sai dai ta fi kama maras shi inda akan samu cinkoson wurin kwanciya.

Masu sa dafi su kuma sune irinsu kudan zuma da zanzaro da kunama da cinnaka da wasu nau’i na gizo-gizo, duk da cewa dai kunama da gizo-gizo a kimiyyance ba kwari bane, kuma sune idan suka sa wa mutum dafi zai iya masa illa sosai idan ba a je asibiti da gaggawa ba.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s