KYAMIS BA ZAI MAYE GURBIN ASIBITI BA

Kyamis ba zai maye gurbin asibiti ba, domin shi wuri ne na sayar da magunguna kawai. Su ma’aikatan kyamis iri biyu ne, akwai masu ilmin magani na digiri masu lasisi, wadanda za su iya rubutawa da sayar da kowane irin magani ne a duniya, akwai kuma wadanda aka ba horo na musamman kawai akan sayar da kananan magunguna kamar na ciwon kai da mura da tari. Su wadannan ba su da lasisi, kuma ba sa rubuta magani sai dai idan an kawo musu takardar likita su duba maganin su bayar idan suna da shi. Yawanci ma a ido mutum zai iya bambance kyamis din da yake da kwararre wato Pharmacist da wanda ba na kwararre ba, wadanda ake kira ‘Patent Medicine Store’ domin na kwararre ya fi na wanda ba kwararre ba tsari da shiryuwa.

shop0036

Kyamis

To a shi inda ake da kwararren ma’aikaci mutum zai iya zuwa ya fadi matsalolinsa shi kwararren ya ba shi shawarwari har ma da wasu magunguna idan ta kama, amma ba zai yi jinya ba, wato ba zai yi allura ko karin ruwa ko tiyata ko kwantarwa ba, tunda ba huruminsa ba ne. Idan aka ga ana yin jinya a kyamis to a san kuskure ne babba wanda idan aka kama wurin za a iya kulle mai shi a kuma ci tararsa. Ka ga kenan ba za a iya zuwa kyamis a mayar da shi kamar asibiti ba. Domin sam ba a tsarinsu daya ba.

Hukumomin Lafiya na Kasa kamar na PHCDA sun zayyana abinda wurin jinya ya kamata a ce yana da shi, komai qanqantarsa wanda ya hada da wurin sayar da magani (kuma ya kasance akwai magungunan, ba wai hoto ba), da kwararren mai-magani zai zauna a ciki, da likita ko makamancinsa kamar Mallamin Lafiya na CHEW da ma’aikacin jinya wato nurse, sai ungozoma wato midwife, sai dakunan duba maras lafiya, da dakunan jinya (ba dole sai na kwanciya ba) da isasshen ruwa da wuta da bayan gida da dakunan gasa kayan aiki da tsabtacesu da wurin kona shara da katon allon mai sunan wurin da alama da sauransu. Wato kenan duk wurin da ka ga mutum daya ya hada wadannan aiyuka duka shi kadai yana aiki (shine masanin magani, shine likita, shine mai jinya, a wasu lokuta ma don ganganci har tiyata suke) to a gujeshi domin barna da nakasa mutane kawai za a yi, ba sama musu lafiya ba. A inda ma aka samar da wadannan ma’aikata dole sai an yi taka-tsantsan an tantance wane ne kwararre wane ne mabarnaci.

Advertisements

BAMBANCI TSAKANIN NAU’IKAN SUGA

Suga a kimiyyance ya kasu kala shida; akwai glucose, fructose, galactose, sucrose, maltose, da lactose. Duk wani nau’in suga da ka taba ci dayan wadannan ne, har wadanda ake sarrafawa a kamfani. Shi suga da aka sani na shan kunu ko shayi shine sucrose, wanda ake tatsa a rake. Shi asalinsa ruwan kasa ne saboda bezar raken. Idan aka wanke shi yakan dawo fari. Sauran ‘ya’yan itatuwa suma suna da nasu irin sugan wanda dole daya ne ko biyu daga cikin wadannan da aka lissafa. Akwai iri biyu a zuma ma, wadanda sune glucose da fructose. Haka ma hatsi da sauran kayan abinci, duk suna da sukari. Kai har irinsu madara da yagot da ake gani ake ji kamar ba zaqi, suna da sukari, wanda shine lactose, wanda ka ga shima daya ne daga cikin wadancan da aka lissafa.

Wani abinda watakila sai an la’akari da shi game da wadansu abinci kalilan da basu da suga wato nama, kifi da maiko shine, idan fa suka shiga jiki su ma fa za a iya mayar da su suga ne kafin jiki ya yi amfani da su. Wannan nau’in suga da ake mayar da su shine glucose, wanda shima ka ga daya ne daga cikin wadannan nau’ikan suga da aka lissafa.

Jiki ba zai iya rayuwa ba suga ba domin suga shine ginshikin sinadaran ba da kuzari  ga jiki. Sai dai a ce jiki na buqatarsa daidai misali, saboda ko ka ci da yawa ajiyeshi za a yi, idan ma ka ci kadan jiki zai nemo a kitse. Idan yayi yawa a jini, tara shi ake a sarrafa shi har ila yau zuwa kitse, inda za a tara shi a teba ko a damtse ko a cinya da sauran wuraren da jiki ke ajiyarsa, sai bukatarsa ta tashi. Bukatar tana tashi ne kuwa yayin jin yunwa, kamar lokacin azumi, ko yayin motsa jiki inda har-ila-yau za a sake narka kitsen su koma suga.

SHAYARWA GA UWA MA’AIKACIYA

Makon da ya wuce ne hukumomin lafiya a ko’ina a duniya suka ware domin fadakarwa akan muhimmancin shayarwa. Abin takaici shine duk da ci gaba da aka samu a duniya ta bangaren aikin mata ta hanyar basu hutun haihuwa da na shayarwa, da ware wurare na musamman domin kula da jariransu, a wannan kasa har yanzu ba wa mata ma’aikata irin wadannan hakkoki da saura musamman a kananan ma’aikatu.

To idan ana muhawara a kan yadda uwa ma’aikaciya za ta shayar da jaririnta ta kuma hada da zuwa aiki, wasu sa ce e uwa ma’aikaciya za ta iya barin jaririnta a gida masu raino su rika dama musu madara ko ta shanu ko ta waken soya ko wadda aka kirkira. Wannan shawara ce amma gurguwa. Wasu kuma Sudan dauki tsattsauran ra’ayin hana matar aiki ma gaba daya saboda a maida hankali kacokan kan lura da shayar da jariri. To amma dai a wannan zamani da ya kamata mace ma ta samu nata abin hannu ko don taimakawa a gida, wannan ma gurguwar shawara ce.

Mafita da masana lafiyar jarirai suka fitar itace ta ci-gaba da shayarwar kuma a je aiki. To a irin wuraren da ba sa bari a je musu da jarirai ya uwa za ta yi? Mafita wadda ba ita dai aka so ba, ita ce ta matse ruwan nono a kwalbar feeder a bari a gida don ba wa jariri duk lokacin da ya bukata. Wannan wasu za su ji kamar da sauki abin, a’a akwai ‘yar wahala. To amma dai ita ce mafita mafificiya. Abinda ya sa aka ce akwai ‘yar wahala shine da dama mata iyaye sai an koya musu yadda ake matso ruwan mama, a asibiti, wasu ma saboda zafi da gajiyarwa da sun fara za su bari. To domin haka ne akan ba su shawara idan ba za su iya matsa da hannu ba to dole sai sun sayi wani dan famfon tatsa mai kama da feeder jaririn, wanda akan samu a manyan kyamis-kyamis, mai suna breast pump.

Bayan an tatso ruwan nonon a wannan famfo sai a juyeshi a cikin feeder jaririn. Idan ‘yan awoyi ne da basu wuce uku zuwa biyar ba ake a wurin aikin, kuma gari ba zafi, a kwano cooler kawai za a sa feeder har sai jariri ya buqata, idan ma ya rage, a mayar cooler. Idan kuma tsawon yini ne aikin to kusan dole sai an cika feeder biyu ko uku, kuma ba a cooler za a sa su ba, sai dai na’urar fridge. Sa’annan kullum idan aka wanke feeder jaririn sai an tsoma su a tafasasshen ruwa domin tsabtacesu da kiyaye jariri daga kwayoyin cuta saboda damuke-damuke da masu shayarwa suka yi.

Matsalolin yanayin damina

Kowane yanayi yana da nasa alfanun da kuma rashin alfanu ga lafiyarmu. Wani yanayin alfanunsa ya fi na wani, amma a mafi yawan lokaci ba yanayin ne ke da matsala ba, halayyarmu ce ke kawo matsala. Misali, barin ciyawa ta taru a kofar gidajenmu saboda danshin damina, wanda shi kuma kan jawo sauro; ko kuma ta yin ba-haya ko jibge shi a gefen magudanan ruwa (ka bi duk hanyoyin manyan garuruwanmu masu rafi ko tabki ko kogi, ka bi gefen inda mutane suke wanka ka ga yadda ake ba-haya!)
Ga cututtukan da aka fi samu da damina a takaice:

1-Cututtukan kwalara da atini da taifot: Duk wadannan cututtuka jirgi daya ne ya kwaso su, domin duk kusan a gurbataccen ruwa ake samunsu. Lokacin damina, lokaci ne da ruwa kan wanko bayan-gidan jama’a daga ko’ina zuwa ruwa ta hanyar kwatoci, tabki, kuddufai, koramu da sauransu, daga nan su shiga koramu da sauran manyan dam-dam na garuruwa, inda ruwan sha da ruwan da ake ban ruwa na noma ke taruwa.
Ciwon kwalara ko amai da gudawa, kwayoyin cutar bacteria da ake kira bibrio cholerae, su ke kawo shi. Atini ma ciwo ne da ke zuwa da gudawa mai jini ko majina, ko duk biyun, wanda kwayoyin cuta iri biyu ke kawowa. Wadannan kwayoyi su ne na bacteria da ake kira Shigella da na parasite da ake kira Entamoeba. Zazzabin taifot, kwayoyin cuta na bacteria da ake kira Salmonella typhi ke kawo su.
Duk wadannan kwayoyi a ba-haya da ruwan da ya gurbata da ba-haya suke rayuwa yawanci kuma dalilin kashi da muke yi barkatai a gefen magudanun ruwa. kwayoyin na yaduwa ne ta hanyoyi hudu: In aka sha gurbataccen ruwa, ko aka ci abincin da aka dafa da wannan ruwa, ko aka ci abincin mai dauke da wadannan kwayar cutar (wadda ba ta wanke hannu da sabulu bayan ta yi bayan-gida), ko kuma kuda ko kyankyaso masu shiga bayan-gida su kwaso cutar su zo su yada kan abinci suka kwaso kwayoyin suka sa a abinci. kwayoyin sukan shiga ciki su makale a ’ya’yan hanji, su kawo ciwon ciki (taifot) ko atini, ko amai da gudawa.
Alamomin Cututtukan:
Da kwayoyin sun shiga hanjinmu, nan da nan cikin ’yan awoyi sai zawo ko ciwon ciki. Wasu sukan yi amai. Amma atini ba ya zuwa da amai – abin da ya bambanta shi da ciwon amai da gudawa. Kafin gari ya waye mutum ya fada, ba kuzari, ruwan jikinsa ya kare. Idan ba a dauki mataki ba rai zai iya yin halinsa; Idan babba ne akan dau lokaci kafin ya galabaita. Yara ’yan shekara 1 zuwa 5 da haihuwa da tsofaffi su suka fi mutuwa. Manya sukan iya kamuwa da kwayar cutar ba tare da sun yi amai ko zawo ba ma.
Cututtukan na yaduwa ne kamar wutar daji ta hanyoyi uku: kuda ko kyankyaso yakan dauko kwayoyin cutar a amai ko zawon da mai cutar ya yi, ya taba abinci ko ruwa. Hanya ta biyu kuma ita ce mutum ya taba amai ko zawon mai cutar ya ci abinci bai wanke hannu ba. Hanya ta uku kuma idan mai dauke da kwayar cutar ya yi ba-haya ko zawo kusa da ruwan da jama’a ke amfani da su ko da rijiya ce kuwa.
Hanyoyin Kariya Daga Wadannan Cututtuka:
Ruwan famfo wanda hukumar gidan ruwa ta tace ta sa magani da kuma irin na kwalba da kan bulbulo daga karkashin dutse da ruwan sama da aka tara kai tsaye da ruwan rijiya mai zurfin gaske, kamar ta burtsate ko tuka-tuka, su ne za a iya cewa da wuya a samu wadannan kwayoyin cuta a ciki. Duk wani ruwa da bai shiga cikin wannan lissafi ba to ka kiyaye shi.
Sauran hanyoyin su ne:
1-A guji bayan-gida barkatai a hanya da gefen magudanan ruwa ko rijiya ko kogi kamar dabbobi. A koyi hali irin na kyanwa wadda takan tabbatar ta bizne ba-hayanta.
2-Kada a gina rijiya dab da bayan-gida, a ba da tazarar akalla kafa 50.
3-Gina gidajen ba-haya na zamani a wuraren zaman jama’a kamar kasuwanni zai rage yawan ba haya barkatai, da kusa da magudanan ruwa.
4-Saka dokar-ta-baci ga duk wanda aka samu yana bayan-gida a bainar jama’a ko yana zub da ba-haya irin na gidaje a magudanan ruwa.
5-A tabbatar an tace sannan a tafasa ruwan da aka debo daga rafi ko rijiya kafin a sha. Ruwan famfo yana da sinadarin chlorine da kan kashe kwayoyin cutar. Amma wasu lokuta bututun ruwa sukan fashe su sake gurbata da ruwan kwatami ta yadda sinadarin ma ba zai yi tasiri ba.
6-Hukumomin gidan ruwa su tabbata an tace kuma an saka sinadarin chlorine yadda ya kamata kafin a sako ruwa.
7-A guji shan kankara da ba a tabbatar daga ruwan da aka hada ta ba. Idan ya zama dole, a ribanya ledar jikin kankarar kafin a sa a ruwa mai tsabta don ya yi sanyi.
8-A tabbata an wanke hannaye da sabulu bayan an yi bayan-gida ko kuma an yi wa yara tsarki da kuma kafin cin abinci. Yawan wanke hannu da sabulu yana hana kamuwa da wadannan cututtuka kwarai da gaske. Kuma a tabbata an fara yin amfani da wani mayani kamar kara ko toilet paper bayan an yi bayan-gida, daga bisani kuma a sa ruwa.
9-Masu sayar da abinci su guji taba abin sayarwar da hannu, sai da babban cokali ko marar zuba abinci.
10-Duk matar da ba a yarda da tsabtarta ba a kiyayi abincinta.
11-A kiyaye tsabtar muhalli da ta bayan gida don kada kuda da kyankyaso su samu wurin zama.
12-A rufe duk wani abinci da abin sha da aka ci, don kada kuda ko kyankyaso ya hau.
13-Kada a ci kayan lambu irin su latas da karas da ba dafa su ake yi ba, har sai an wanke su a ruwa mai gishiri, an kuma dauraye. Ruwan gishiri yana aiki a nan kamar sabulu.
14-Da zarar an ga alamun gudawa, a samo ruwan gishiri da sukari na sachet wato ORS a hada a fara ba mara lafiya kafin a garzaya asibiti mafi kusa. Idan ba a samu ORS ba a samu gishiri rabin karamin cokali da sukari cikin karamin cokali biyar a hada a ruwa mai tsafta kwatankwacin babban kofi, a bayar a hankali har a kai asibiti.
15-Dole a tafi asibiti domin a duba maras lafiya sosai a ba shi magani ko karin ruwa saboda mara lafiya zai iya amai ya dawo da ruwan gishirin da aka ba shi. Sinadarin ORS ba shi zai tsayar da gudawa ba.

2- Zazzabin cizon sauro:
Bayan cututtukan da kan sa gudawa, an yi amanna cewa zazzabin cizon sauro shin e na biyu wajen halaka yara kanana kuma ya fi yawa a lokacin damina saboda yawan ciyayi inda sauro ke kyankyasa. Wannan ciwo kuma har ila yau bai bar manya ba. Ta macen sauro ce ke daukar wannan kwayar cuta ta saka wa mutane yayin da ta zo shan jini da dare.
Alamomin Wannan Ciwo:
1-Akwai zazzabi mai zafi. 2-Ciwon kai. 3-Wani lokaci akwai amai ko kumallo. 4-Sai ciwon gabobi. 5-A yara zai iya kawo suma idan jiki ya yi zafi sosai.
Hanyoyin Kariya Daga Wannan Ciwo:
1-Yawan sare ciyayin da ke kewaye da gidajenmu na rage kwanciyar sauro.
2-A rika tabbatarwa magudanan ruwa suna gudana sosai, ta hanyar daina zuba shara a cikinsu ko kuma rufe su ma baki daya.
3-A rika kwashe shara a kai-a kai.
4-Saka kaya masu rufe ko’ina a jiki idan dare ya yi, kamar riga mai dogon hannu da safa a kafa.
5-Yin amfani da gidan sauro irin na taga da kofa don rage shigar sauro dakunan kwanciya.
6-Yin amfani da gidan sauro yayin kwanciya.
7-Za a iya sa maganin feshi a daki amma a tabbatar ba kowa a ciki tukun, in ya sarara a bude tagogi.

3-Mura:
Sai ciwon mura. Akan samu wasu kwayoyin cuta musamman na birus masu son danshi su kawo matsala a irin wannan yanayi na damuna. An yada ta ta iska, ta hanyar atishawa, sai dai ba kamar lokacin bazara ba lokacin da gari ba danshi sai busasshiyar iska.
Hanyoyin Kariya:
1-Yawan cin kayan marmari na itatuwa masu cike da sinadaran bitaman na rukunin C, yana kiyaye wannan ciwo, ta yadda ko mutum ya sami matsalar ba zai nuna alamu ba ma a mafi yawan lokuta, tunda sindarin bitaman C yana sa garkuwar jini kaifi, wanda su kuma sukan kashe kwayar cutar.

4-Borin jini:
Bayan mura sai borin jini. Akwai mutane da yawa da kan samu kurajen borin jini a farkon damina kawai, ta yadda da zarar damina ta kankama, sai su bace. Wannan ba wata matsala ba ce tun da ba ta da wani hadari ga rayuwa, sai dai dan kaikayi. Ko a kyamis za a iya ba mutum maganin borin jini da kaikayin jiki (irinsu piriton). Mun rubuta a makon da ya shude cewa wani mai karatu ma Aduwa kawai yake ci sai su bace.

AMFANIN MAKEWAYI GA LAFIYA

Public ToiletDuk shekara 19 ga wannan wata ce ranar da Majalisar Dinkin Duniya da hadin gwiwar wasu kungiyoyin lafiya na duniya suka ware domin nanata amfanin makewayi ko wuraren ba-haya ga lafiyar al’umma.  Taken wannan rana a bana shine ‘baza mu jira ba’, wanda ke nuni da yadda ma’aikatan lafiya ke hakilon ganin wadanda abin ya shafa sun yi hobbasar da ta dace wajen ganin an shawo kan matsalar rashin makewayi a cikin al’umma. Girman matsalar ta kai ga cewa a kasashen da wannan matsala ta rashin bandaki ta yi wa katutu, kusan rabin mazaunan kasashen basa amfani da makewayi.

Amfanin makewayi ga lafiyarmu ba boyayye bane tunda an sha fada ko da a wannan shafi cewa rashin makewayi da kin yin amfani da su, in akwai, ta hanyar yin ba-haya a wurare barkatai a bainar jama’a, na daya daga cikin abubuwan da ke ci wa lafiyarmu tuwo-a-kwarya. Tun daga cuttuka masu saurin kisa irinsu amai da gudawa a kananan yara, zuwa annobar kwalara da zazzabin tafot, zuwa masu nakasa mutane irinsu shan-inna, da masu hana yara girma irinsu cutukan macijin ciki ko tsutsar ciki, duk rashin yin bayan-gida a wuraren da suka dace ne suke janyo su. Don haka kenan idan dai har ba a tashi tsaye ba an yi maganin wannan batu a kasashe irin namu, to tabbas har abada ba za a rabu da wadannan cututtuka ba.

Abubuwan da ke kawo matsalar rashin amfani da bandaki sune karancin ilmin zamani da kuma talauci. Wadannan abubuwa biyu sai sun hadu a lokaci guda suke haifar da matsalar. Wato idan babu daya daga ciki da wuya a samu matsalar. Wadanda suke da abin hannu ko basu da ilmi sukan yi amfani da makewayi, haka ma wadanda suke da ilmin zamani ko da basu da abin hannu sosai suma sukan yi amfani da makewayi. Kazalika, a kasashen da basu da arziki sosai amma ilmin zamani ya wadace su, kamar kasashen gabashin Turai, ba a samun matsalar, haka nan kasashen da ilmin zamani bai ishe su ba, amma suna da dimbin arziki, kamar kasashen Gabas ta Tsakiya masu arzikin man fetur sosai, nan ma ba a samun matsalar. Sai a kasashe inda ake da talauci da rashin ilmin duka a wuri daya kuma a lokaci daya, irinsu Indiya da Bangladesh da Pakistan da kasashen da ke kudu da Sahara irinsu Najeriya da Togo da Ghana sauransu, ake samun matsalar.

A bana ana so a wannan rana a nunawa mutane ne alakar da ke akwai tsakanin rashin makewayi da rashin walwalar yara kanana ta fannin lafiya. Alakar kuwa ita ce, a duk lokacin da yaro ci abinci ko ya sha ruwa mai kwayoyin cuta, wadanda su kuma daga bayan gidan wani ruwa ke wankowa, ko quda ke yadawa, zai kamu ko dai da ciwon gudawa ko na tsutsar ciki. Gudawa nan da nan take karar da ruwan jiki da albarkatu na ma’adinai da sinadarai da yaro ya dan tara a jikinsa, wadanda yake bukata domin dawwama cikin koshin lafiya, ita kuma tsutsar ciki a sannu a sannu take shanyewa yara jini ta jikin hanji, wanda shima jinin ke dauke da duk albarkatun abinci masu gina jiki da yaron ya ci. A haka idan ana samun yawan wannan sai a rika ganin yara ba sa saurin girma, suna kuma yawan laulayi ba koshin lafiya.

To ta yaya za a shawo kan wannan matsala da ta ki ci, ta ki cinyewa? Duba da yadda al’amura suke dada kazancewa musamman idan an yi la’akari da dimbin jama’ar da a yanzu a wani yanki na kasar nan suke sansanonin gudun hijira inda babu isassun wuraren kewayawa, dole a daidaikunmu mu kara zage damtse wajen karin taimako ga sansanonin ‘yan gudun hijira, domin karin abinci da wuraren kewayawa masu inganci. Sa’annan kuma dole ma’aikatan lafiya mu ci gaba da fadakar da jama’a alfanun yin bayan gida da zubar da shi a wuraren da suka dace, (ga masu aikin yasar masai kenan) da muhimmancin wanke hannaye da sabulu bayan an yi bayan-gida.

Bayan wannan, dole ne kuma hukumomi musamman na karamar hukuma da ‘yan majalisu wadanda akan warewa wani kaso domin aiyukan ci-gaba a mazabunsu, su san cewa an daina maganar samar da ruwan sha kawai ta hanyar gina rijiyoyin burtsatse, a yanzu maganar da ake ita ce ta samar da shi ruwan hade da wuraren ba-haya, da wuraren sarrafa shara. Wato dole ne a yanzu a dora wadannan a kan samar da tsabtataccen ruwan sha, domin da ruwa da wadannan bukatu a tare suke tafiya a bangaren ci-gaba. Ana bukatar karin gina wuraren ba-haya a makarantun gwamnati, da kasuwanni, da tashoshin mota da gefen manyan hanyoyin sufuri. Don haka jama’a masu yin zabe ya kamata suma su qara da wadannan a cikin abubuwan more rayuwa da ya kamata wakilansu su yi musu. Kwamishinonin lafiya su kuma su hada kai da masu ruwa-da-tsaki a qananan hukumomi domin ganin an farfado da wani shiri da zai rika bibiyar irin wadannan aiyuka da ganin ana bin ka’idojin amfani da su, ko da kuwa ta dawo da aikin duba-gari na Mallaman tsabta da ake da su a da, wadanda bayan tafiyar turawan mulkin mallaka suma suka bace.

Sai kuma shawo kan su manyan abubuwan da kan jawo matsalar, wato rashin ilmin zamani da talauci. Dole ne a yanzu kowa ya san cewa ilmin zaman duniya a wannan zamani ya zama wajibi, musamman ga yaran da ake turo su karatun AlQur’ani kawai, wadanda sune suka fi kowa rashin matsuguni a al’umma, don haka su suka fi kowa yin ba-haya a bainar jama’a, kuma su suka fi kowa shiga hadarin kamuwa da cututtukan da kan kama jama’a su rika kuma yada su cututtukan. Bayan ilmantarwa akan amfanin makewayi, sai kuma magance talauci. Wannan kusan ya zo kan gaba, inda gwamnatin tarayya take tattara bayanai na wadanda suka cancanta su rika karvar tallafi domin magance talauci. To tabbas idan aka aiwatar da wannan shiri da gaske, ba da wasa ba, za a ga cewa ba a talauci kawai aka sa hannun jari ba, an saka hannun jari a harkar lafiya da ilmi, da sufuri da sauransu, domin dama rashi ne ke sa wasu kin neman lafiya da ilmin.

CIWON ASMA

       
Gudunmowa Daga Umar Musa Gwadabawa

 

Ciwon asma wani ciwo ne na hanyar numfashi dake janyo matsalar rashin yin numfashi yadda ya kamata. Yakan janyo matsalar rasa rai ma a wasu lokutan idan abin yayi tsanani. Yawanci gadon ciwon ake, kuma wanda ya gada zai iya zama lafiya lau na tsawon wani wani lokaci kafin a gane, wato kenan yakan iya faruwa kusan ga kowa daga kowane mataki na shekaru har zuwa karshen rayuwa.

Amma a lokacin da ciwon ya motsa, kafofin shigar iskar numfashi na makogaro a jikin dan Adam kan rufe ta yadda za’a samu nauyi ko rashin dadin yin numfashi. Huhu zai samu karancin iskar da ta dace ya shaka.

Matsalar asma tana cikin matsalolin da kan hana mai fama da ita rayuwarsa ta yau da kullum, kamar zuwa aiki a ofisoshi, ko gona, ko kuma makaranta, idan dalibi ne. Asma har ila yau kan hana iyali barci isasshe da dare, kuma lokaci da dama iyaye kan rasa yin aiki da rana saboda cutar asmar ‘ya’yan su.
Su Wa Kan Yi Fama Da Cutar Asma?

Asma tana shafar kowane jinsi na mutane, farare ne ko bakaken fata, kuma a kowane mataki na shekaru cikin kowace kabila. Amma an yi amanna cewa mutane matalauta ne suka fi yawa wajen fama da wannan matsala.
Shin Wani Na Iya Daukar Cutar Daga Wani?

A’a. Asma bata yaduwa daga wani zuwa wani kamar ta hanyar barci a daki daya da mai cutar, ko cin abinci a kwano daya ko shakuwa tare da mai cutar kamar majinyaci marar lafiya, ko ta auratayya.
Shin Ko Ana Gadon Cutar?

Kwarai kuwa bincike ya nuna cewa akwai yiwuwar gadon cutar tsakanin iyalai

madanganta kamar daga kakanni ko iyaye ko yayyen uwa ko na uba, ko dai daga wasu dangi na kusa.

Alamomin Asma

Alamomin asma ba a boye suke ba, kuma sun hada da:

  1. Wahala a lokacin numfashi wato a rika yi sama-sama, hade da jin wata irin kara numfashin
  2. Matsanancin tari
  3. Qaruwar fitar ruwan hanci, ba lalle ne a ga majina ba
  4. Tsukewa ko daurewa da rashin jin walwala a qirji

Abubuwan Dake Tada Ciwon Asma

Tunda mun ce asma a kwance take tashi take jefi-jefi, an yi amanna wadannan abubuwan da zamu lissafa suna cikin muhimman abubuwan dake tayar da ciwon. Saboda haka yana da kyau a dauki matakin kariya daga su, kuma kowane mai asma ya kamata ya san me yake tayar masa da nasa, ya kiyaye shi, domin kowa da nashi abinda ke tayar da ciwon.

  1. Gashin mage (idan ya bi iska aka shake shi)
  2. Shakar iska mai tsananin sanyi
  3. Shan taba sigari
  4. Kayan rini
  5. Kurar karmami
  6. Hayaqi kamar na wuta ko na janareto
  7. Kamshin turare a wasu
  8. Kura

Gwajin Cutar Asma

A mafi yawan lokuta likitoci kan gane ciwon asma ta tambayoyi da sauraron karar numfashi a huhun mai matsalar, don haka ba sai sun jira gwaje-gwaje ba suke cewa ko akwai asma ko babu. A wasu lokutan akan bukaci wadannan gwaje-gwaje domin tantance karfin matsalar da nemo wasu matsalolin na daban

  1. Awon numfashi (spirometry) inda akan binciki yawan iskar dake shiga da fita a huhu
  2. Hoton kirji
  3. Gwajin majinar kirji (sputum)
  4. Awon kwayoyin jini

Yadda Za’a Rage Ko Kawar da Cutar

Cutar asma kan sa a rasa rai idan ba’a dauki matakin da ya dace ba idan ta tashi. Yana da kyau iyali su lura cewa makasudin maganin cutar asma shine:

  1. A kawar da dukkan alamominta
  2. A dawo da numfashi dai-dai
  3. Yana da kyau a san magungunan cutar
  4. Shan magani kamar yadda likita ya bayyana
  5. A san abubuwan dake haddasa cutar asma kamar yadda aka zayyana a sama, sannan a kawar da su ko a rage su a muhalli

Abubuwan Daya Kamata A Yi A Lokacin Da Ciwon Ya Tashi

  1. Abu na farko shine mutun yayi kokari ya natsu, kada ya tayar da hankalinsa
  2. A sha maganin da aka tanada da gaggawa
  3. A mafi yawan lokuta maganin na shaka ne, don haka mutum ya tabbatar ya je an koya masa yadda ake shaka, kada yayi aikin baban-giwa
  4. Mutun ya daure yayi ta numfashi sannu-sannu lokacin da ciwon ya tashi
  5. Idan magungunan basu sa matsalar ta lafa ba, a garzaya asibiti mafi kusa

Ire-Iren Magungunanta

Akwai magunguna shahararru masu kwantar da ciwon nan take da masu kiyaye tashin ciwon wanda idan mutun ya je asibiti ana rubuta masa, qwayoyi kenan.

Sa’annan akwai wadanda ake shaka ko kuma zuqa ta baki (inhalers) wakanda ke aiki cikin gaggawa, suma ana iya rubutawa mutum ya saya. Suma iri biyu ne, akwai mai kwantar da ciwon in ya tashi, akwai kuma mai kiyaye tashin ciwon. Likita zai rubuta duk wadanda suka dace.