AMFANIN MAKEWAYI GA LAFIYA

Public ToiletDuk shekara 19 ga wannan wata ce ranar da Majalisar Dinkin Duniya da hadin gwiwar wasu kungiyoyin lafiya na duniya suka ware domin nanata amfanin makewayi ko wuraren ba-haya ga lafiyar al’umma.  Taken wannan rana a bana shine ‘baza mu jira ba’, wanda ke nuni da yadda ma’aikatan lafiya ke hakilon ganin wadanda abin ya shafa sun yi hobbasar da ta dace wajen ganin an shawo kan matsalar rashin makewayi a cikin al’umma. Girman matsalar ta kai ga cewa a kasashen da wannan matsala ta rashin bandaki ta yi wa katutu, kusan rabin mazaunan kasashen basa amfani da makewayi.

Amfanin makewayi ga lafiyarmu ba boyayye bane tunda an sha fada ko da a wannan shafi cewa rashin makewayi da kin yin amfani da su, in akwai, ta hanyar yin ba-haya a wurare barkatai a bainar jama’a, na daya daga cikin abubuwan da ke ci wa lafiyarmu tuwo-a-kwarya. Tun daga cuttuka masu saurin kisa irinsu amai da gudawa a kananan yara, zuwa annobar kwalara da zazzabin tafot, zuwa masu nakasa mutane irinsu shan-inna, da masu hana yara girma irinsu cutukan macijin ciki ko tsutsar ciki, duk rashin yin bayan-gida a wuraren da suka dace ne suke janyo su. Don haka kenan idan dai har ba a tashi tsaye ba an yi maganin wannan batu a kasashe irin namu, to tabbas har abada ba za a rabu da wadannan cututtuka ba.

Abubuwan da ke kawo matsalar rashin amfani da bandaki sune karancin ilmin zamani da kuma talauci. Wadannan abubuwa biyu sai sun hadu a lokaci guda suke haifar da matsalar. Wato idan babu daya daga ciki da wuya a samu matsalar. Wadanda suke da abin hannu ko basu da ilmi sukan yi amfani da makewayi, haka ma wadanda suke da ilmin zamani ko da basu da abin hannu sosai suma sukan yi amfani da makewayi. Kazalika, a kasashen da basu da arziki sosai amma ilmin zamani ya wadace su, kamar kasashen gabashin Turai, ba a samun matsalar, haka nan kasashen da ilmin zamani bai ishe su ba, amma suna da dimbin arziki, kamar kasashen Gabas ta Tsakiya masu arzikin man fetur sosai, nan ma ba a samun matsalar. Sai a kasashe inda ake da talauci da rashin ilmin duka a wuri daya kuma a lokaci daya, irinsu Indiya da Bangladesh da Pakistan da kasashen da ke kudu da Sahara irinsu Najeriya da Togo da Ghana sauransu, ake samun matsalar.

A bana ana so a wannan rana a nunawa mutane ne alakar da ke akwai tsakanin rashin makewayi da rashin walwalar yara kanana ta fannin lafiya. Alakar kuwa ita ce, a duk lokacin da yaro ci abinci ko ya sha ruwa mai kwayoyin cuta, wadanda su kuma daga bayan gidan wani ruwa ke wankowa, ko quda ke yadawa, zai kamu ko dai da ciwon gudawa ko na tsutsar ciki. Gudawa nan da nan take karar da ruwan jiki da albarkatu na ma’adinai da sinadarai da yaro ya dan tara a jikinsa, wadanda yake bukata domin dawwama cikin koshin lafiya, ita kuma tsutsar ciki a sannu a sannu take shanyewa yara jini ta jikin hanji, wanda shima jinin ke dauke da duk albarkatun abinci masu gina jiki da yaron ya ci. A haka idan ana samun yawan wannan sai a rika ganin yara ba sa saurin girma, suna kuma yawan laulayi ba koshin lafiya.

To ta yaya za a shawo kan wannan matsala da ta ki ci, ta ki cinyewa? Duba da yadda al’amura suke dada kazancewa musamman idan an yi la’akari da dimbin jama’ar da a yanzu a wani yanki na kasar nan suke sansanonin gudun hijira inda babu isassun wuraren kewayawa, dole a daidaikunmu mu kara zage damtse wajen karin taimako ga sansanonin ‘yan gudun hijira, domin karin abinci da wuraren kewayawa masu inganci. Sa’annan kuma dole ma’aikatan lafiya mu ci gaba da fadakar da jama’a alfanun yin bayan gida da zubar da shi a wuraren da suka dace, (ga masu aikin yasar masai kenan) da muhimmancin wanke hannaye da sabulu bayan an yi bayan-gida.

Bayan wannan, dole ne kuma hukumomi musamman na karamar hukuma da ‘yan majalisu wadanda akan warewa wani kaso domin aiyukan ci-gaba a mazabunsu, su san cewa an daina maganar samar da ruwan sha kawai ta hanyar gina rijiyoyin burtsatse, a yanzu maganar da ake ita ce ta samar da shi ruwan hade da wuraren ba-haya, da wuraren sarrafa shara. Wato dole ne a yanzu a dora wadannan a kan samar da tsabtataccen ruwan sha, domin da ruwa da wadannan bukatu a tare suke tafiya a bangaren ci-gaba. Ana bukatar karin gina wuraren ba-haya a makarantun gwamnati, da kasuwanni, da tashoshin mota da gefen manyan hanyoyin sufuri. Don haka jama’a masu yin zabe ya kamata suma su qara da wadannan a cikin abubuwan more rayuwa da ya kamata wakilansu su yi musu. Kwamishinonin lafiya su kuma su hada kai da masu ruwa-da-tsaki a qananan hukumomi domin ganin an farfado da wani shiri da zai rika bibiyar irin wadannan aiyuka da ganin ana bin ka’idojin amfani da su, ko da kuwa ta dawo da aikin duba-gari na Mallaman tsabta da ake da su a da, wadanda bayan tafiyar turawan mulkin mallaka suma suka bace.

Sai kuma shawo kan su manyan abubuwan da kan jawo matsalar, wato rashin ilmin zamani da talauci. Dole ne a yanzu kowa ya san cewa ilmin zaman duniya a wannan zamani ya zama wajibi, musamman ga yaran da ake turo su karatun AlQur’ani kawai, wadanda sune suka fi kowa rashin matsuguni a al’umma, don haka su suka fi kowa yin ba-haya a bainar jama’a, kuma su suka fi kowa shiga hadarin kamuwa da cututtukan da kan kama jama’a su rika kuma yada su cututtukan. Bayan ilmantarwa akan amfanin makewayi, sai kuma magance talauci. Wannan kusan ya zo kan gaba, inda gwamnatin tarayya take tattara bayanai na wadanda suka cancanta su rika karvar tallafi domin magance talauci. To tabbas idan aka aiwatar da wannan shiri da gaske, ba da wasa ba, za a ga cewa ba a talauci kawai aka sa hannun jari ba, an saka hannun jari a harkar lafiya da ilmi, da sufuri da sauransu, domin dama rashi ne ke sa wasu kin neman lafiya da ilmin.

Advertisements

CIWON ASMA

       
Gudunmowa Daga Umar Musa Gwadabawa

 

Ciwon asma wani ciwo ne na hanyar numfashi dake janyo matsalar rashin yin numfashi yadda ya kamata. Yakan janyo matsalar rasa rai ma a wasu lokutan idan abin yayi tsanani. Yawanci gadon ciwon ake, kuma wanda ya gada zai iya zama lafiya lau na tsawon wani wani lokaci kafin a gane, wato kenan yakan iya faruwa kusan ga kowa daga kowane mataki na shekaru har zuwa karshen rayuwa.

Amma a lokacin da ciwon ya motsa, kafofin shigar iskar numfashi na makogaro a jikin dan Adam kan rufe ta yadda za’a samu nauyi ko rashin dadin yin numfashi. Huhu zai samu karancin iskar da ta dace ya shaka.

Matsalar asma tana cikin matsalolin da kan hana mai fama da ita rayuwarsa ta yau da kullum, kamar zuwa aiki a ofisoshi, ko gona, ko kuma makaranta, idan dalibi ne. Asma har ila yau kan hana iyali barci isasshe da dare, kuma lokaci da dama iyaye kan rasa yin aiki da rana saboda cutar asmar ‘ya’yan su.
Su Wa Kan Yi Fama Da Cutar Asma?

Asma tana shafar kowane jinsi na mutane, farare ne ko bakaken fata, kuma a kowane mataki na shekaru cikin kowace kabila. Amma an yi amanna cewa mutane matalauta ne suka fi yawa wajen fama da wannan matsala.
Shin Wani Na Iya Daukar Cutar Daga Wani?

A’a. Asma bata yaduwa daga wani zuwa wani kamar ta hanyar barci a daki daya da mai cutar, ko cin abinci a kwano daya ko shakuwa tare da mai cutar kamar majinyaci marar lafiya, ko ta auratayya.
Shin Ko Ana Gadon Cutar?

Kwarai kuwa bincike ya nuna cewa akwai yiwuwar gadon cutar tsakanin iyalai

madanganta kamar daga kakanni ko iyaye ko yayyen uwa ko na uba, ko dai daga wasu dangi na kusa.

Alamomin Asma

Alamomin asma ba a boye suke ba, kuma sun hada da:

  1. Wahala a lokacin numfashi wato a rika yi sama-sama, hade da jin wata irin kara numfashin
  2. Matsanancin tari
  3. Qaruwar fitar ruwan hanci, ba lalle ne a ga majina ba
  4. Tsukewa ko daurewa da rashin jin walwala a qirji

Abubuwan Dake Tada Ciwon Asma

Tunda mun ce asma a kwance take tashi take jefi-jefi, an yi amanna wadannan abubuwan da zamu lissafa suna cikin muhimman abubuwan dake tayar da ciwon. Saboda haka yana da kyau a dauki matakin kariya daga su, kuma kowane mai asma ya kamata ya san me yake tayar masa da nasa, ya kiyaye shi, domin kowa da nashi abinda ke tayar da ciwon.

  1. Gashin mage (idan ya bi iska aka shake shi)
  2. Shakar iska mai tsananin sanyi
  3. Shan taba sigari
  4. Kayan rini
  5. Kurar karmami
  6. Hayaqi kamar na wuta ko na janareto
  7. Kamshin turare a wasu
  8. Kura

Gwajin Cutar Asma

A mafi yawan lokuta likitoci kan gane ciwon asma ta tambayoyi da sauraron karar numfashi a huhun mai matsalar, don haka ba sai sun jira gwaje-gwaje ba suke cewa ko akwai asma ko babu. A wasu lokutan akan bukaci wadannan gwaje-gwaje domin tantance karfin matsalar da nemo wasu matsalolin na daban

  1. Awon numfashi (spirometry) inda akan binciki yawan iskar dake shiga da fita a huhu
  2. Hoton kirji
  3. Gwajin majinar kirji (sputum)
  4. Awon kwayoyin jini

Yadda Za’a Rage Ko Kawar da Cutar

Cutar asma kan sa a rasa rai idan ba’a dauki matakin da ya dace ba idan ta tashi. Yana da kyau iyali su lura cewa makasudin maganin cutar asma shine:

  1. A kawar da dukkan alamominta
  2. A dawo da numfashi dai-dai
  3. Yana da kyau a san magungunan cutar
  4. Shan magani kamar yadda likita ya bayyana
  5. A san abubuwan dake haddasa cutar asma kamar yadda aka zayyana a sama, sannan a kawar da su ko a rage su a muhalli

Abubuwan Daya Kamata A Yi A Lokacin Da Ciwon Ya Tashi

  1. Abu na farko shine mutun yayi kokari ya natsu, kada ya tayar da hankalinsa
  2. A sha maganin da aka tanada da gaggawa
  3. A mafi yawan lokuta maganin na shaka ne, don haka mutum ya tabbatar ya je an koya masa yadda ake shaka, kada yayi aikin baban-giwa
  4. Mutun ya daure yayi ta numfashi sannu-sannu lokacin da ciwon ya tashi
  5. Idan magungunan basu sa matsalar ta lafa ba, a garzaya asibiti mafi kusa

Ire-Iren Magungunanta

Akwai magunguna shahararru masu kwantar da ciwon nan take da masu kiyaye tashin ciwon wanda idan mutun ya je asibiti ana rubuta masa, qwayoyi kenan.

Sa’annan akwai wadanda ake shaka ko kuma zuqa ta baki (inhalers) wakanda ke aiki cikin gaggawa, suma ana iya rubutawa mutum ya saya. Suma iri biyu ne, akwai mai kwantar da ciwon in ya tashi, akwai kuma mai kiyaye tashin ciwon. Likita zai rubuta duk wadanda suka dace.

Magungunan Da Ke Karya Azumi

medical ampoules and syringe
Allura ta Jijiyar Jini 

Mallamai na addini da na kimiyya kamar likitoci da masu hada magunguna, sun sha zama akan wannan batu a kasashen musulmai irinsu Saudiya da Masar da sauransu, domin samun mafita a game da amfani da magunguna lokacin azumi, musamman ma magungunan da ba sha ta baki ake ba. A kasar nan dai ban san ko ana irin wannan zama ba.

Magungunan da ake hadiya kai tsaye wannan kowa ya san sai dai a ajiye azumi a sha su, musamman idan ciwo na cin mutum, ko kuma su a ajiyesu a ci gaba da azumi, musamman idan dole a sha fiye da sau biyu a rana. Idan ciwon mai sauki ne, kuma shan maganin bai wuce sau biyu a rana ba, ka ga a kaikaice za a iya sha lokacin shan ruwa da lokacin sahur kenan.

Ga abinda na binciko game da wannan batu: Wadanda suka hadu suka fitar da hukunci akan wannan batu suka ce magunguna a lokacin azumi idan ya zama dole a yi amfani da su, hukuncinsu yana kasuwa kashi biyu ne, da masu shiga ciki kai tsaye da masu tsayawa a wajen jiki:

  1. Magungunan da ake shaka masu bin iska: Suka ce mutum zai iya amfani da maganin shaka kamar na asma ko na wani ciwo, wadanda ke bin iska, tunda huhu suke shiga kamar yadda iska ke shigarsa, ba ciki suke tafiya ba, kuma yawancinsu a nan huhun suke zamansu ba sa bin jini.
  2. Magungunan da ake digawa a ido: Suka ce wannan ma ba laifi idan aka diga magani a ido idan ana azumi. Wato hakan ba zai karya azumi ba tunda ido ba kafa ce ta cin abinci ko abin sha ba.
  3. Magungunan da ake digawa a kunne: Wannan ma ba zai kai ga karya azumi tunda a cewarsu, da wuya maganin kunne ya gangara ya shiga ciki
  4. Magungunan da ake digawa a hanci: Suka ce wadannan in dai a sigar ruwa maganin ya zo, to kuwa idan aka digashi zai iya kwaranya makoshi daga nan hanci ya tafi makogaro ko ciki, ko an ji shigarsa ko ba a ji ba, don haka zai iya karya azumi
  5. Magungunan da ake shafawa: Su kuma suka ce ba za su iya karya azumi ba tunda akan shafa sabulu da man shafawa ko na goge baki lokacin azumi, kuma duk yawanci iyakacinsu wajen jiki.
  6. Magungunan yin dauke: Irin masu rage zogi da rage zazzabi ko rage kumburin basur, suma sun ce ba za su karya azumi ba
  7. Allurai: Wadanda ba sa iya qara kuzari, kuma ba da wani abin qarin kuzari aka yi su ba, irinsu alluran karkashin fata kamar ta masu ciwon suga, (duk da dai masana ciwon suga suna ganin mai amfani da allura ba magunguna ba, ya fi kyau ya ajiye azumi)  ko na cikin tsoka kamar na mai zazzabi, ba sa karya azumi. Wadanda ake yi a cikin jijiyar jini kai tsaye irinsu karin ruwa komi kankantarsa yawanci an fi so a hakura da azumi, domin za su iya karya shi.

Domin karin bayani za a iya tuntuvar malamai na addini ko kuma binciken littattafan musulunci kamar na Ibn Uthaimin wanda yayi dogon bayani akan azumi da magunguna, domin a daidaita wadannan ka’idoji.

 

MAKARANTUN FIRAMARE: TUBALIN GINA LAFIYAR YARA

SHPA da akan dauki lafiyar yara a kananan makarantunmu, musamman ma na gwamanatoci da muhimmanci sosai. Amma a yanzu saboda tabarbarewar al’amura ’yan makarantun hukuma idan aka gan su ko sha’awarsu ba a yi, ta wajen tsabtar jiki da ta kayan sa wa, balle a zo ga maganar makarantun allo. Wannan na nuni da irin yadda shi kansa ilmin ya tabarbare, domin a ka’ida an gina kananan makarantun firamare ba don ilmi kawai ba har da kulawa da mu’amala da tsabtar dalibai.

A yau mun lalubo manyan tubalai na kiwon lafiyar ’yan makarantar firamare domin tunatar da mu da malamai da hukumomin da abin ya shafa. A cikin tubalan abu daya ne ko biyu kawai muke jin labarin ana samarwa yara ’yan makaranta, shi ma don dawowar siyasa. Wannan kuwa shi ne ciyarwa lokacin ‘tara.’ Makarantu da dama a yanzu a wasu manya birane na Arewacin kasar nan an dawo da ciyar da dalibai abinci. Abin da dai kawai ba mu sani ba shi ne ko masu tsabta da gina jiki sosai ake bayarwa.

Tubalin gini na biyu shi ne samar da ilmi a kan kiwon lafiya, wanda wannan ma akwai shi. Sai kuma samar da wuraren motsa jikin. Wauraren motsa jiki a makarantunmu filaye ne kawai ba kayan wasa. Wato fili ne kawai aka ware kato guda, ba a raba an zana taswirar bangaren kowane irin wasa ba. Sai tubalin bin diddingin tsabtar kowane dan makaranta ta jiki da ta kayan sa wa, wanda da ake yi duk sati akalla sau daya a makarantun firamare. Wannan ya hada da duba tsaftar farce ko kumba, duba baki, duba tsabtar tufafi da takalma. A da duk yaron da bai cika tsabtar jikinsa ba kora shi gida ake kada ya yada wa yara cututtuka. Har yanzu a wasu kasashe sai an nuna shaidar allurar riga-kafi ma kafin ba a yara gurbin karatu, don gudun irin haka, amma a kasar nan an daina.
Wani tubali da za a ce kusan yanzu babu shi kwata-kwata a makarantun firamare shi ne dakin shan magani na sha-ka-tafi, wanda ake ajiye wa ma’aikacin lafiya sukutum. Ba makarantun firamare ba, kai har sakandare a yanzu da wuya a samu wannan.
Mun san akan samu bandakunan zagayawa, amma sam mun sani a yanzu da su gara babu su. Tun a hanyar shigar su mutane suke kicibis da kazanta.

Duk binciken da masana ke gudanarwa a kan harkar lafiyar ’yan makaranta a ’yan shekarun nan a kasar nan ba su yi nuni da ci gaba mai kyau ba a harkar kiwon lafiyar makarantu. Binciken ya hada kuma har da makarantu na kudi, inda sai dai a ce gara su da na gwamnati, amma duk tafiyar daya ce. Da fatan masu ruwa-da-tsaki za su gyara lamarin.

Hanyoyin Kariya Daga Illolin Yanayin Sanyi

A bana sai ga shi sanyi ya zo da karfin gaske a garuruwan arewacin kasar nan, ta yadda idan ba a yi tanadi ba, na barguna da kayan sanyi da kayan jin dimi, to zai iya illa. A cikinmu ‘yan Adam akwai mutane da suka fi son yanayi na sanyi, akwai kuma wadanda suka fi son yanayi na zafi, dangane da yadda jiki ke karvar canjin yanayin.  Haka ma a cikin halittu na kwayoyin cuta, akwai wadanda suka fi rayuwa a yanayi na sanyi, akwai kuma wadanda suka fi rayuwa a yanayi na zafi, akwai kuma wadanda suka fi son danshi. Misali, kwayoyin cuta na virus sun fi son yanayi na sanyi, amma na fungus sun fi son yanayin ruwa da danshi. Na bacteria kuma da dama sun fi yawa lokacin zafi.

  1. Ga wasu daga cikin matsalolin da kwayoyin cuta kan kawo lokutan sanyi:

Mura: Kwayoyin cutar da kan sa mura duka na virus ne, wadanda suka fi yawa a wannan yanayi. Suna bin iska ne mu shakesu ta hanyar kafofin numfashi. Wasu masanan kuma sun ce a’a wadannan kwayoyin suna nan a kowane lokaci amma sun fi samun karfi a lokacin sanyi. Saboda kusancin da muke da juna, da kukkule tagogi da muke, hakan kan sa mu rika yadawa juna.

Alamomin murar sun hada da zazzabi da ciwon kai, amma ba sa tsanani irin na maleriya.  Abinda ya fi bambanta su shine yoyon hanci ko cushewar hanci.

Hanyoyin da za’a bi a kare kai daga kamuwa da mura sun hada da yin nesa-nesa da mai mura. Idan kuma ta kama mutum, zai fi kyau ya bar shiga mutane na tsawon kwanaki biyu ko uku. In ya zama dole ya fita, ya rika yawan amfani da hankici ko hannun riga ya rufe fuska yayin atishawa don kada ya yadawa wasu. Sai kuma yawan wanke hannaye da ruwa da sabulu don rage kwayoyin cutar da sukan hau hannayen yayin share hancin. Mai mura ya rika yawan shan ruwa da shan abu mai yaji kamar farfesu, ko shayi mai citta ko shakar robb don kwayoyin cutar kamar basa son yaji, kuma ruwan romon da shayin kan dumama jiki.

A qasashen da suka fi mu sanyi kuma akwai allurar riga-kafin kamuwa da murar kwayar cutar virus nau’in influenza ko flu a takaice, wadda take kashe musu mutane da dama a duk shekara, musamman kananan yara da tsofaffi. Ga wadanda za su je irin wadannan kasashe a cikin irin wannan yanayi yana da kyau komin shekarunsu su karbi wannan allurar riga-kafin kafin su tafi, ko kuma da zarar sun sauka can.

Tari: Kamar mura, lokacin sanyi akan yi tari, musamman na ciwon hakarkari, wato numoniya, idan kwayoyin cuta sun fara gangarawa daga hanci zuwa makoshi da huhu kenan. Wani tari da ya fi kamari a irin wannan lokaci shine na yara ‘yan kasa da shekara biyar, da ake kira croup a likitance, saboda numfashin mai murar kan yi ta ‘kurup-kurup’ kamar na mai asma ko tarin shika,  wasu kuma kana ana hura usur, saboda maqogwaron ya kumbura. Sukan kasa cin abinci sosai. Wani lokaci hakarkari na shigewa ciki idan suna jan numfashin. Idan aka ga irin wannan, dole a kai yaro asibiti domin karbar magani da iskar oxygen, domin a wasu lokuta sai an kai ga saka musu wannan iska da magungunan shaka ta bututun iskar. Yana xaya daga cikin cutukan da ke galabaitar da yara, yayi sanadin rasuwar wasu.

Hanyoyin kariya basu wuce irin na mura ba, a rika sawa yara kayan sanyi masu aminci a kuma rika ajiyesu daki mai dumi, da kuma daina yawo da su tsakar gida lokacin sanyi.

Mura

A. Dangane da yadda jiki ke karbar canjin yanayi kuma, jikin wasu kan samu kansa a yanayi na:

Sabar fata/Bushewar Fata/Kaushi/Faso: Wasu fatarsu ta sama ke fita wata ta fito, kamar dai yadda wasu halittu suke yin saba. Wannan ba ciwo bane, yanayi ne da fata kan bi domin ta gyara kanta. Wasu kuma fatar tasu takan bushe sosai. Wasu kan samu bushewar a fuska wanda ake kira waskane. Bushewar fata ta fi kamari a kafafuwa inda akan samu kaushi da faso, a wasu lokutan ma fason ya zama ciwo. Yawan sa safar qafa mai qwari da takalma sau ciki idan za a fita, da yawan dumama kafafu a ruwan dimi da shafa man basilin sukan taimakawa mai busasshiyar fata wuce sanyi lafiya kalau

Yawan fitsari/Taurin Bayan Gida:  Shima yawan fitsari a irin wannan yanayi hanya ce da jiki ke samu domin fitar da ruwan da baya bukata a wannan lokaci. Wato in dai ba dama can mutum yana da yawan fitsari ba a lokacin zafi, to kusan yawan fitsari lokacin sanyi alama ce ta lafiyar koda. Amma kuma duk da haka ana so mutum ya ci gaba da shan ruwansa daidai wa daida, domin hakan kan taimakawa ciki da hanji narkar da abinci. Domin ba abin mamaki bane mutum ya ji ya fara samun taurin bayan gida a lokacin sanyi, idan baya shan ruwa sosai.

B. A wasu lokutan kuma wasu cutukan sun fi tashi a wannan yanayi, misali:

Asma: A irin wannan yanayi na sanyi aka fi samun mutane masu matsalar asma, kuma a irin wannan yanayi ciwon ya fi tashi ga masu ita, saboda kurar hazo. Mai asma dole ya rika sa kyalle ko takunkumi mai rufe fuska kenan a ranakun da ake hazo, kuma ya rika yawo da maganinsa na rage illar asma kamar inhaler.

Ciwon hakori: A mafi yawan lokaci mataccen hakori baya tashi ciwo sai a lokacin sanyi, ko kuma idan an sha ruwa mai sanyi. Ba sanyin ne ke jawo ciwon hakorin ba, a’a dama can kwayar cutar musaman na bacteria ta ci, ta cinye, har jijiyar karkashin hakorin ta fito. To da sanyi ya tavo wannan jijiya sai fa haqorin ya fara zogi.  A nan zuwa asibitin hakori domin cike ramin, ko ma a cire shi gaba-daya idan an ga bashi da mamora shine kawai mafita.

Bugun zuciya: Masu ciwon zuciya iri dabam-daban sun fi samun matsaloli a irin wannan yanayi domin ciwon kirji na masu ciwon zuciya da kuma bugawar zuciyar ya fi aukuwa. Wannan na faruwa ne musamman a tsofaffi wadanda jikinsu baya samar da dumi sosai, don haka jininsu kan fara daskarewa har zuciya ta tavu. Wato dai dole ne tsofaffi da masu ciwon zuciya su kasance a wuri mai dumi a irin wannan yanayi. Idan ta kama dole a fita kuma dole a yiwa sanyin shiri ta hanyar rufe ko’ina a jiki da kaya masu kauri.

Sai kiyaye irin abubuwan da ake kunnawa na jin dimi a dakuna. Hayakin itace da na makamashin kwal suna dauke da gubar carbon monoxide mai iya kisa cikin dare musamman idan tagogi a rufe suke. Wutar gawayi bata fiya hayaki ba sosai, za a iya amfani da ita. Idan aka hura gawayi a waje ya kama, sai hayakin ya lafa kafin a shigo da shi daki. A kuma kiyaye kada a sa wurin da zai iya kama wuta. Ga masu wutar lantarki, heater itace tafi.

Mu tuna da ‘yan uwa ‘yan gudun hijira wajen taimakawa da tantuna masu kwari da kayan sanyi da barguna da magunguna, a kungiyance don kaiwa sansanoninsu.

HANYOYIN KARIYA DAGA ILLOLIN CIWON SUGA GA MASU MATSALAR

Diabetic FootA wannan shafi tuni mun riga mun ga hanyoyin da ake bi wajen kare kai daga kamuwa da ciwon suga, wanda muka ce kiba ce ta fi kawo shi fiye da gado. Ga wadanda kuma aka jarrabesu da wannan matsala, bayan addu’o’i neman sauki da shan magunguna, ba haka kawai kuma za a zauna ba, akwai ‘yan dabaru a likitance da ake yi wajen rage illar da ciwon ke sawa a jiki.

Da yake mu a likitance ciwon suga in dai ya kama mutum sai an yi da gaske kafin ya bar shi, (in dai ba irin na mace mai juna biyu ba) dole ne sai ana hadawa da wadannan dabaru idan ba a so matsalar ta yi wa jiki lahani. Mun san cewa ciwon suga na iya yi wa kananan magudanan jini na wasu sassan jiki kamar na idanu, na zuciya, na qoda, na kwakwalwa, na fata da na kafafu illa saboda taruwar suga a cikinsu. Haka nan yakan iya yi wa wasu jijiyoyi na laka ma illa kamar na hanji, na dubura da na kafa.

Mun kuma san cewa shi dai ciwon suga yana faruwa ne yayin da jiki ya kasa samar da sinadarin insulin wanda kan sa jiki ya tsotse sikari ko kuma kiba ta sa wuraren da ake tsotse suga a jiki su ki aiki. Don haka idan babu wannan sinadari ko wurin tsotsewar na da matsala, suga kan taru a jini har ya kawo illa ga wadancan sassa na jiki da aka ambata. Idan suga yayi yawa a jini har buge mutum yake ya suma, haka ma idan yayi kadan, musamman a masu wannan matsala. Wato dole ne kenan sai an saisaita suga tsaka-tsaki. Duk wanda yake da iyaye ko kakanni masu ciwon suga, shima yana da kyau a riqa gwada nasa yawan sugan a kalla sau daya a shekara.

Ga masu ciwon kuma wadanda aka xora kan shawarwari ko magunguna, dole ne su bi waannan ka’idoji, kuma su riqa shan magani kamar yadda aka zayyana, domin ba makawa idan aka bi waxannan ka’idojin, za a iya rayuwa kusan kamar kowane mai lafiya.

 

Hanyoyin Kariya Daga Wadannan Illoli Sune:

  1. Bin Ka’idar Cin Abinci: Kowane mai ciwon suga dai ya riga ya san dole ya kiyayi abincin da aka sa suga na kasuwa, wato suga na gari, amma zai iya cin abincin wadanda da sugansu aka halicce su kamar kayan marmari. Wasu akan hana su cin wasu abubuwa masu sitaci irinsu doya, amma wasu ba a hana su, wannan ya danganta ne da irin yanayin jikin mutum da irin yadda magani ya karve shi. Akan bukaci su yawaita cin wake da acca da kayan ganye, da burodin alkama da sauransu, saboda su ba su da yawan suga. Duk dai abincin da aka dora mutum akai dole ya kiyaye. Hasali ma masu ciwon da yawa akan fara basu wannan ka’ida a karon farko kafin a je maganar magani. Idan suka kiyaye wannan yawanci ba sai an je ga shan magani ba.
  2. Yana da kyau mai ciwon suga ya sayi na’urar gwada sukari ta ‘glucometer’ wadda za a iya samu a manyan kyamis, sa’annan ya je a koya masa yadda ake amfani da ita, ya rika auna sugan da kansa a gida a kalla sau daya a sati idan mai amfani da magani ne. Idan kuma shi mai amfani da allurar insuli ne kusan yana wajaba a riqa aunawa a kalla sau daya a rana. Amfanin wannan shine bibiyar sugan jini domin kare duk sassan jiki daga illa, da kuma kiyaye aukuwar irin yawan suman da wasu masu ciwon suga kan yi a gida, walau idan suga yayi yawa a jini, ko kuma idan yayi qasa sosai
  1. Ga lafiyar koda, akwai wata na’ura ma har ila yau ta auna sugan da ke cikin fitsari urine dipstick wadda ita tsinke ne kawai ake dangwalawa a cikin fitsari a ga yadda zai canza kala. Suma akwai ire-irensu masu sauqi a manyan kyamis hade da robar fitsarin (tunda sai dole a roba mai tsabta ake zuba fitsarin, kuma sai zubar fitsari ta tsakiya ake tara a robar, ba na farko ba, ba na karshe ba). Amfanin wannan itace kare koda daga illar suga. Da yake mun ce koda na daya daga cikin manyan sassan jiki da ba sa son suga, da mutum ya ga alamun suga a fitsari ta hanyar wannan tsinke, sai ya garzaya asibiti a saisaita masa maganinsa, domin kuwa alama ce ta cewa suga ya fara zama a qoda. Banda wannan na gida a asibiti ma akan auna sinadarai da kan iya nuna lafiyar koda duk lokacin da mutum ya je sabunta magani
  2. Ga kiyaye lafiyar ido kuma, kamata yayi a kalla duk shekara a auna lafiyar idanun mai ciwon suga a asibiti ko da sau daya ne. Shi wannan ba wata na’ura mutum zai saya ba, a’a ko yana jin alamun matsalar gani dusu-dusu ko bashi da ita, ya kamata a ce a asibitin da mutum ke zuwa akwai vangaren ido, domin likitan sugan ya aika shi a auna idon a kalla sau daya a shekara. Idan kuma babu to dole sai ya nemi asibitin ido. Wannan zai yi matuqar kare ido daga illar yanar ido ta sukari (cataract) da kuma illar da sugan kan yi a can bayan kwayar idon (retinopathy). Idan aka ga alamar matsala da wuri an fi iya maganceta fiye da idan aka gano a kurarren lokaci, wanda hakan kan iya jawo makanta.
  3. Game da lafiyar kafa kuma, dole ne mai ciwon suga ya riqa duba kafarsa kusan duk safiya lokacin wanka, ya duba kumburi, ko canjin kala, ko wani kwarzane ko faso, ya latsa ya ji ko akwai inda ba ya jin tavi, ko akwai wuri mai zogi, domin da yawan abubuwan da ke fara shafar lafiyar qafar mai ciwon ba zafi ne ko raxaxi ake ji ba. A wasu lokutan dai akan ji raxaxin kamar na qunar wuta a tafin qafa, ko na tafiyar kiyashi, waxannan alamu ne na farko-farko ga mai ciwon suga cewa suga fa yana tava jijiyoyin laka na qafa. Idan wannan ya daina suga bai sauka yadda ya kamata ba, to sauran duk abubuwan da zasu fari ga qafar da wuya mutum ya ji alamun ciwo. A qasashen da suka ci gaba a asibitoci akwai sashen duba lafiyar kafa na musamman (podiatry), wanda har yanzu bai zo qasashenmu ba tukuna. Duk dai wata alama da mai ciwon suga ya ji a qafarsa ya kamata ya sanar da likitansa cikin gaggawa kada a je lokacin da za a ce sai an yanke yatsu ko qafa
  4. Hanyoyin kare magudanan jini na zuciya da na qwaqwalwa daga illar suga duk xaya ne da hanyoyin kare su daga maiqo waxanda muka sha zayyanawa a wannan shafi.